Literackie nadmorskie promocje

Ostatnia powakacyjna refleksja...Czytanie robi się modne. Nie jest to może moda  bardzo powszechna (kiermasze taniej książki były najmniej zatłoczonymi punktami usługowymi w mieście), ale lekki snobizm czytelnika można dostrzec tu i ówdzie.  Podczas urlopu miałam okazję obserwować literackie sposoby promowania nadmorskich kurortów. Oto one!

NA LITERACKIE OPAKOWANIE Nawet na wakacjach trzeba jeść, więc idę po nasz powszedni chleb, a na woreczku, poza składem pieczywa, mogę przeczytać legendę o Stence. Tak promuje się Kamień Pomorski - miasto opowieści. W sumie, dlaczego nie? W czasach, gdy wszyscy zachęcają do czytania etykiet, dobrze jest znaleźć na opakowaniu coś więcej niż tylko mąkę pszenną i żytnią. A legenda ciekawa, więc tym bardziej warto. 

NA KSIĄŻKĘ O MIEŚCIniE  Opowieści miejskie (nie tylko, choć najczęściej w kryminalnym klimacie) stają się coraz popularniejsze. Pobierowo, "moja" miejscowość letniskowa też doczekało się literackiego portretu. Książka "Lato w Pobierowie", to, jak przeczytałam na stronie gminy Rewal ,zbiór opowiadań z czasów, gdy szczytem marzeń były wypoczynek w ramach FWP. Nic dziwnego, że promocja ma odbyć się na początku września, podczas zlotu fanów Bajki,czyli niegdyś kultowej (i jedynej) pobierowskiej kawiarni. Jeśli książka wpadnie mi w ręce, chętnie przeczytam, tym bardziej, że napisał ją krakowski psycholog, dając wyraz swojej nadmorskiej sympatii. Podziwiam takich ludzi!Ale am zastrzeżenia do okładki i zapisanego ne niej tekstu autora: "Piękno to zachody słońca nad Bałtykiem, szum przelewających się fal, "krzyki "mew, zapach wydm i igliwia... Wtedy nawet dotyk i smak staja się mniej istotne. "Przelewające się fale" trochę mi zgrzytają (pewnie piaskiem, który niosą), a z tym, że "dotyk i smak staja się mniej istotne"  zupełnie się nie zgadzam, ale pewnie przemawia przez mnie zwykła zazdrość. Muszę to kiedyś przeczytać.

NA ŁAWECZKI LITERACKIE Ławeczki są przydatne, bo można na nich przysiąść, stają się dobrym punktem orientacyjnym, słowem: wywołują dobre emocje. W Rewalu, mieście gminnym, postawiono na razie dwa literackie siedziska:jedno z małym Księciem na swojej planecie (są nawet kratery), drugie z Romeem i Julią. O ile para z Werony robi jakieś wrażenie na przechodniach (widziałam osoby przysiadające, robiące zdjęcia) o tyle Książę jest mniej rozpoznawalny (kiedy zapytałam znajomych, którzy spędzi urlop w Rewalu o to, czy widzieli Małego Księcia zamyślili się głęboko, by po chwili krzyknąć-Ten smutny chłopiec to był Mały Książę!). Książę jest rzeczywiście smutny, ale to nie zmniejsza jego uroku; może tęskni za Różą? Może zmęczył się czyszczeniem kraterów? A może właśnie zastanawia się nad byciem odpowiedzialnym za kogoś, kogo oswoił...  O ile Książę podobał mi się, o tyle Romeem z Julią  trochę się rozczarowałam. W ramach polonistyczn-bibliotekarskiej misji dokładnie przyjrzałam się Montekiemu i muszę powiedzieć, że bardzo sztywny z niego facet. Najważniejsze, że Julia jest w niego stale wpatrzona.

 Dlaczego właśnie ci bohaterowie stanęli na promenadzie, nie mam pojęcia. Może mieli wzbudzić we wczasowiczach romantyczny nastrój? Może radni i twórcy rzeźb chcieli pokazać kosmopolityczny Rewal i zaproponować spotkanie z włoskimi kochankami stworzonymi przez Brytyjczyka oraz Księciem z obcej planety z francuskim ojcem? Jestem bardzo ciekawa, czy w następne wakacje na promenadzie staną kolejne rzeźby, które urozmaicą wakacyjne spacery, a może i zainspirują do literackich podróży... Może, trzymając się romansowego klucza, Zosia z Panem Tadeuszem w ogródku?

Czy literatura okaże się dźwignią nadmorskiej promocji? Podniesie wrażliwość wczasowiczów i kuracjuszy? Zobaczymy za rok. Można o tym podumać na plaży, gdy zamiast znanych z książek fraz słychać rymowanki sprzedawców: "Lody bambino za trzy złote ino" lub "Mężu, mężu nie bądź głupi,niech ci żona browar kupi" albo "Naleśniki na śmietanie przyspieszają opalanie".Tak, tak, literatura jest wszędzie!

"Książę w cukierni". Smak szczęścia.

Są książki, które należałoby przepisać w całości, bo tak wiele mają w sobie mądrych słów. Bardzo często są to książki dla dzieci. Dlatego dziś kilka cytatów z pięknej i mądrej książki Marka Bieńczyka. To jest książka typu: zazdrość w zenicie (gdy podczas czytania odzywa się głos: ach!ech!uch! skoro myślę tak samo, czemu  na to nie wpadłam?!)

Rzecz dzieje się w cukierni, nad ciastkiem Książę  siedzi  z Kaktusicą, snując rozmyślania o szczęściu, bo gdzie ono jest lepiej widoczne niż w cukierni? 

"...szczęście to dopust boży. Kiedy jest, to go nie zauważasz. W ogóle o nim nie myślisz. Jesz pysznego pączka albo pyszną napoleonkę w najwspanialszym towarzystwie, jakie znam, i nawet nie wiesz, że nic lepszego nie może ci się już przydarzyć. Przynajmniej dzisiaj."

"(...) szczęście mija zupełnie niezauważone. Spodziewasz się, że takie prawdziwe szczęście, takie że ach, przyjdzie dopiero jutro, za tydzień, no, kiedyś, i zupełnie nie podejrzewasz, że przeżywasz je tu i teraz. Jedząc tę napoleonkę... A teraz tę bajaderkę..."

"(...) wiem, że powinienem wiedzieć, że jestem właśnie szczęśliwy, jak tu z tobą zajadam te ciastka, jedno po drugim. Bo uwielbiam ciastka i uwielbiam ciebie. Ale za rok albo za miesiąc, albo nawet jutro będę z pewnością świadom tego, że jestem... że byłem dzisiaj szczęśliwy."

"(...) I powiem ci jeszcze, że gdy jestem szczęśliwy bardzo mi przeszkadza myśl, że inni nie są." 

Książę  mówi o strachu, który dosięga nas gdy jesteśmy szczęśliwi i zaczynamy się martwić, że za takie szczęście pewnie będziemy musieli zapłacić. Na koniec zauważa jeszcze, że szczęście pewnie zaraz się skończy, dlatego postawia posiedzieć jeszcze troszkę. I to jest szczęście! Bardzo mądra, prosta książka o szczęściu i Księciu-filozofie. O szczęściu, które powinniśmy dostrzegać szybciej i przeżywać pełniej. Pozycja wyjątkowa także edytorsko, bo w formie harmonijki, z niezwykłymi ilustracjami Joanny Concejo. Palce lizać!

Marek Bieńczyk, "Książę w cukierni". Wyd. Format.Wrocław 2014.

Klucze wakacyjnych lektur

Klucze wyboru książki na urlop bywają bardzo rozmaite, jednak można wyodrębnić kilka kryteriów, które w dowolny sposób łączone powinny dać satysfakcjonujący efekt. Oto najbardziej popularne.

KLUCZ GEOGRAFICZNY Prosty i oczywisty: jadąc nad morze wybieramy książki, których akcja toczy się nad morzem, do tego dorzucamy przewodnik po atrakcjach odwiedzanego regionu. Wersja przekorna: jadąc nad morze wybieramy książki himalaistyczne. 

KLUCZ KILOGRAMOWY Zależny  od środka lokomocji, którym jedziemy na urlop. Kryterium raczej obce posiadaczom własnego samochodu, za to bardzo istotne dla wspierających budżet PKS i PKP. Odpadają niewymiarowe książki w twardych okładkach i grubasy, ewentualnie można zadecydować się na jedną pokaźnych rozmiarów książkę i mieć nadzieję, że wystarczy na całe wakacje.

KLUCZ PRYMUSA Pakujemy modne nowości, dzieła noblistów, laureatów Bookera, Pulitzera, Goncourtów, Nike, Kościelskich itp. Nadrobimy! Albo i nie.

KLUCZ "NA POTEM" Zabieramy z podłogi/parapetu/ półki zestaw książek, które podczas przerwy międzyuropowej odłożyliśmy na potem. Przy okazji odnajdujemy w tych stosikach książki z biblioteki oraz pożyczone od krewnych i znajomych, które należy przeczytać i oddać w pierwszej kolejności. 

KLUCZ INŻYNIERA MAMONIA Aby ustrzec się chybionych wyborów, pakujemy nowe książki ulubionych autorów i dalsze części ukochanych serii. Do walizki zmieszczą się też powieści, które czytamy cyklicznie co roku albo co pięć lat. Wracamy do znanych bohaterów, miejsc, czujemy się bezpiecznie i swobodnie.

KLUCZ JEKYLLA I HYDE'A Na deptak zabieramy modną nowość w charakterystycznej okładce (doskonale będzie wyglądać na  słitfoci w towarzystwie gofra, oscypka i okularów słonecznych; setki lajków gwarantowane). W zacisznym pokoju  czytamy podły romans albo  kryminał, który nie nikim nie zrobi dobrego wrażenia.

KLUCZ PŁODOZMIANU INTELEKTUALNEGO Kryminał, obyczajówka, coś z tzw. prozy ambitnej. W dowolny sposób zwielokrotnianie. W przypadku znudzenia jednym gatunkiem, można się przerzucić na coś innego.

KLUCZ SPONTANICZNEGO PIRATA Nie zabieramy niczego.Przecież zawsze znajdzie się jakiś stragan z tanimi książkami albo coś dorzucą do gazety. Może odkryjemy jakiegoś autora? Albo pożyczymy coś od towarzysza podróży? I ten dreszcz podniecenia, że wakacyjne lektury będą zaskakujące!

Ahoj, literacka przygodo! 

PS Moje wakacje (jak widać na załączonym obrazku) będą dość kryminalne. Wrażenia za jakieś trzy tygodnie:)

"Babcia rabuś" – marzenia, starość i kapusta

Takich książek nam potrzeba! Jeśli ktoś ma dzieci/chrześniaka/bratanicę/znajomego w wieku późnej podstawówki i chce im dostarczyć okazji do śmiechu oraz refleksji, niech się nie waha przy księgarskiej lub bibliotecznej półce. Ben ma jedenaście lat i rodziców wielbiących program Taniec najsławniejszych sław. Ma też babcię, u której spędza piątkowe wieczory. Nuuuuda! Bo Babcia gra w scrabble, czyta kryminały i na domiar złego zbyt często je kapustę. Ale pewnego dnia Ben znajduje w jej domu puszkę pełną klejnotów i... zaczyna się przygoda! Babcia okazuje się rabusiem, który ma na swoim koncie wiele zuchwałych kradzieży. Nie ukradła tylko klejnotów koronnych, ale od czego ma  pomysłowego wnuczka? Ben, choć rodzice najchętniej widzieliby go na parkiecie w obcisłym kostiumie i z wypomadowanymi włosami, marzy, by zostać hydraulikiem, i zawzięcie studiuje system kanalizacji Tower. Bo najłatwiej wejść do skarbca drogą, na którą nikt poza szaleńcami by się nie zdecydował!  To jest powieść przygodowa o napadzie stulecia, o spotkaniu z królową i olbrzymiej sile wyobraźni. 

Nie jest łatwo jednoznacznie stwierdzić, o czym opowiada Babcia rabuś. To historia o przyjaźni babci i wnuczka (dziadkowie i wnuczęta z zasady się kochają, w tej książce jednak opisano niełatwą przyjaźń, która rodzi się z wzajemnej potrzeby bycia razem). Rzecz  o docenieniu osób starszych i pielęgnowaniu wzajemnych relacji (jak zauważa Elżbieta II: „młodzi też będą kiedyś starzy”). Powieść pełna humoru sytuacyjnego i językowego oraz wzruszających, ale nie ckliwych scen. Powieść o rodzinie, o marzeniach, których nie wolno porzucać („Jeśli chcesz zostać hydraulikiem i o tym właśnie marzysz, nikt nie może ci tego odebrać. Rozumiesz? Jedyne, co możemy zrobić w tym życiu, to podążać za marzeniami. Inaczej marnujemy czas”.). Ale także bardzo mądra, pozbawiona moralizatorstwa opowieść o przemijaniu i śmierci. Dużo prostych, ważnych słów przemyconych przy okazji przygodowej historii.

David Walliams* na Wyspach Brytyjskich jest, a u nas staje się rozpoznawalnym twórcą literatury dziecięco-młodzieżowej. Każdy artysta chce być oryginalny i pewnie nie lubi porównań, jednak w przypadku tej powieści trudno nie wspomnieć twórczości Roalda Dahla. U Walliamsa znajdziemy podobny humor, taką samą prostotę w mówieniu  o rzeczach ważnych i szalone pomysły fabularne. Czytając tę książkę, śmiałam się i wzruszałam. Polecam ją wszystkim, którzy tak jak Babcia rabuś twierdzą, że „życie to wielka radość"!

 David Walliams, Babcia rabuś, przeł. Karolina Zaremba, Wyd. Mała Kurka, Piastów 2013.

*Polscy widzowie  mogą znać go z serialu "Mała Brytania", którego jest także współscenarzystą. 

"Lawendowy pokój"- nie czytać bez nastroju

 Do czytania trzeba mieć nastrój. Banał, ale w każdym banale jest ziarenko prawdy. Być może właśnie brak nastroju sprawił, że choć podobał mi się początek Lawendowego pokoju, z każdą kolejną stroną traciłam entuzjazm. Sięgnęłam po tę powieść, bo w zapowiedziach obiecywano, że opowiada o Aptece Literackiej i książkach. To prawda, jednak dobieranie książek do klientów tej oryginalnej księgarni to tylko epizod. Owa misja traci na znaczeniu, gdy księgarz Jean Perdu odczytuje list, z którym nie miał odwagi się zapoznać przez dwadzieścia lat, i rusza w pogoń za utraconą przed laty miłością. Opuszcza swoich klientów i znika: tego się nie robi czytelnikom! Oczywiście zostawia im wiadomość, u kogo teraz powinni zaopatrywać się w książki, ale na miejscu porzuconego klienta byłbym oburzona. Z egzaltacją można zakrzyknąć, że Pan Perdu, mól literacki po pięćdziesiątce, nagle przestaje czytać i zaczyna żyć (jakby do tej pory jedno wykluczało drugie).

Nie obdarzyłam księgarza sympatią, bo nie lubię facetów (ani bohaterów literackich), przypominających ameby, a Perdu niestety jest kimś takim. Przez dwadzieścia lat cierpiał odrzucenie i niepewność, a list, który wszystko wyjaśniał, leżał spokojnie w szufladzie.  Czy zdaniem autorki takie zachowanie  świadczy o znajomości życia (choćby znajomości wynikającej z kilogramów przeczytanych lektur) i dojrzałości? Może feministki rozszarpią mnie za to stwierdzenie, ale widać, że tego męskiego bohatera stworzyła kobieta. I na domiar złego utrwaliła myślenie, że jeśli mężczyzna jest książkożercą, to swoją męskość musi udowadniać spływając Rodanem, bo bez epickiego odrodzenia w nurtach rzeki nic się nie zmieni. 

Mam też wrażenie, że George chciała do swojej powieści wrzucić za wiele form i historii, przez co nic nie zostało dopracowane. Jest tu powieść artysty z czasów młodości, czyli młody gwiazdor literatury bez natchnienia, który znika z fabuły, gdy na horyzoncie pojawia się piękna traktorzystka. Jest poszukiwanie tajemniczego autora książki, która nie daje spać panu Perdu. Jest pamiętnik byłej ukochanej i  listy do  nowej miłości, która z sentymentu nie pierze sukienki, w której była na randce z Jeanem. I jeszcze koty. I, jakżeby inaczej, przepisy na prowansalskie specjały. I podróż po południowej Francji. I dialogi o książkach, które ratują życie. Nie sposób odmówić pewnego czaru tym książkowym rozważaniom i pomysłowi tworzenia encyklopedii uczuć, jednak wrażenie przesytu zostaje. Być może za moje marudzenie odpowiada brak sentymentalnego nastroju podczas lektury, ale skoro nastawiałam się na powieść o książkach (jakieś intertekstualne nawiązania, jakieś funkcje biblioterapeutyczne), a dostałam dylematy sercowe rozlazłego księgarza, nie czuję się winna.

Nina George, Lawendowy pokój, przeł. Paulina Filippi-Lechowska, Wyd. Otwarte, Kraków 2014

"Szklany pokój"- Vera w Domu Pisarza

Nie oglądałam serialu o Verze, ale jeśli jest tak dobry jak książki (a krewni i znajomi królika mówią, że tak), trzeba będzie go poszukać. Inspektor Vera Stanhope jest detektywem dość podobnym do tych męskich przedstawicieli gatunku, których znamy z innych powieści kryminalnych: samotna, ironiczna, źle ubrana i z nadwagą. Swoich podwładnych oraz świadków traktuje protekcjonalnie, mówi do nich "kotku". Cały czas zmaga się z piętnem osobowości ojca, który co prawda już nie żyje, wywarł jedna na nią silny wpływ. Gdyby Vera była facetem, byłaby kolejnym wcieleniem szorstkiego gliny. Vera jest szorstkim gliną, ale jako kobieta musi udowadniać, że jest dobra w tym co robi, co więcej – że jest bardzo dobra, a nawet lepsza niż inni.  Dlatego choć źle się czuje w towarzystwie ludzi z tzw. wyższych i artystycznych sfer, zawsze potrafi się dostosować i wykorzystać umysł detektywa oraz kobiecą intuicję. W kryminałach brakowało takiej krwistej, charakternej kobiety, bo do tej pory "detektywki" reprezentowały ligę staroświeckiej Panny Marple albo biegającej na szpilkach Stephanie Plum*.

Pewnego dnia znika sąsiadka Very, Joanna. Ślad prowadzi do Domu Pisarza, w którym trwa właśnie kurs pisania kryminałów. Vera zjawia się tam w najlepszym momencie: zamordowano jednego z wykładowców, wpływowego krytyka, a Joannę widziano z nożem przy ciele profesora. Pani inspektor, choć powiązana z podejrzaną, zabiera się do pracy. Światek pisarzy i adeptów tej sztuki jest ciasny i mało przyjemny: urażone ambicje, niezrealizowane pomysły, traumatyczne wspomnienia  z czasów studenckich, rodzinne tragedie, przestępcza przeszłość, to wszystko wychodzi na jaw w trakcie śledztwa. Vera razem ze swoim najbliższym współpracownikiem, Joem, zagadkę rozwikła, ale nie będzie to sensacyjny pościg z pistoletem w dłoni, raczej mrówcze zbieranie dowodów i rozliczne pogawędki z podejrzanymi, bo Stanhope plotki uznaje za źródło najbardziej wartościowych informacji. Istotną bohaterką i podejrzaną staje się Nina Backworth, pisarka i literaturoznawczyni, powiązana z ofiarą mrocznymi zależnością, a poza tym autorka szkicu, według którego zostaje popełnione kolejne morderstwo. Klimat powieści tworzy też mroczny dom i cały zastęp jego rezydentów: zapomniana gwiazda obyczajówki, jej syn, były kryminalista z literackim talentem oraz były policjant ze szczegółową wiedzą o pracy śledczych. Każdy z uczestników kursu ma swoje ciemne sprawki, których odkrycie nie zawsze rozjaśnia sytuację. Nie odgadłam, kto był mordercą (choć jest coś w twierdzeniu, że winnym zwykle bywa najmniej podejrzany), a motyw okazał się zaskakujący, choć równocześnie logiczny. To jest kryminał w starym stylu, bez billingów, bez hakerów i przekopywania tajnych komputerowych baz danych, za to z prowadzonym metodycznie śledztwem, gawędziarskimi przesłuchaniami i poszukiwaniem psychologicznych tropów. Czyta się go bardzo dobrze, bo napięcie jest, charaktery są, malownicza i nieco niespokojna angielska prowincja  jest. I chce się poznać inne śledztwa prowadzone przez Verę, kobietę, która jest na swoim miejscu. 

Tylko jedna rzecz zacierała dobre wrażenie: redakcja książki, a konkretnie jej brak. Nie tylko w stopce widać brak redaktora, ewidentnie brak go w tekście. Zasłonę miłosierdzia spuszczam na literówki, które jakiś biblioteczny poprzednik poprawił ołówkiem (jako liberalna bibliotekara popieram takie działania). Jednak jest w tekście kilka "kwiatków", które sprawiają, że akcja przestaje być istotna i uwaga nie skupia się na morderstwie. Hitem jest sformułowanie: "kaplica nadawała się jak ulał na salę przesłuchań". Nie dość, że bardzo nieszczęśliwa ta "kaplica jak ulał", to jeszcze użyta w koślawym i błędnym połączeniu.  Z redakcją w książce jest jak z sukienką; gdy ta pasuje jak ulał, nikt nie zastanawia się nad krojem, szwem i fasonem, bo jest pięknie, i już. Ale gdy coś odstaje w pasie, nie dopina się, uwiera, zaczynamy analizować braki. Tak samo jest redakcją, gdy jej nie ma, nagle zaczyna czegoś brakować, a niedociągnięcia rzucają się w oczy. Szkoda autorki, szkoda powieści, szkoda czytelnika... Ale to na marginesie, bo książka naprawdę dobra! 

Ann Cleeves, Szklany pokój, przeł. Małgorzata Stefaniuk, Wyd. Amber, Warszawa 2014.

*Trochę podobna charakterologicznie jest komisarz Viviane Lancier z książki Georges'a Flipo „Pani komisarz nie znosi poezji”, Verę jednak polubiłam bardziej.

"Sekret" rodzenia się stylu

Zanim Charlotte Brontë stała  się autorką "Dziwnych losów Jane Eyre", "Shirley"  i najbardziej znaną z sióstr oraz zajęła należne jej miejsce historii literatury, pisała do szuflady. "Sekret" to sześć po raz pierwszy wydanych w Polsce opowiadań, dzięki którym można poznać świat wyobraźni Charlotte i jej brata Branwella.  

Czytanie juweniliów znanych pisarzy ma swój urok. W młodzieńczych utworach widać, jaki potencjał drzemał w kimś, kto potem wszedł do kanonu literatury. Widać, jak młody twórca błąkał się między stylami, poszukując swojego języka, jak dorastał i szczęśliwie wyrastał z młodzieńczej egzaltacji. Bo egzaltacji w opowiadaniach składających się na Sekret jest sporo, ale nie należy zapominać, że Brontë pisała je w czasach romantycznej fali z burzą i naporem gotyckiego klimatu i mieszania gatunków. Ten synkretyzm widać doskonale, bo epickie historie przenikają się z balladami, piosenkami śpiewanymi lub recytowanymi przez bohaterów. Do tego wielkie uczucia jako nadrzędna wartość, fantastyczne Szklane Miasto – baśniowe Verdopolis,w tajemniczej, egzotycznej Afryce, i bohaterowie żyjący w cieniu tajemnic. Sekret uniemożliwiający złączenie swoich losów z ukochanym, dawne obietnice, piastunki na straży przeszłości, tajemnicze pustkowia, na których trzymana jest młoda żona do czasu spotkania z teściami, tęsknota, która powoduje śmierć – to motywy typowe dla romantyzmu. Nie trzeba dodawać, że heroiny są piękne i blade, ich ukochani – szlachetni i bez skazy, zaś mężczyźni o czarnych charakterach – z reguły diabelsko urodziwi i niebezpieczni. Można powiedzieć: ot, rojenia młodej panny, ot, tajemnice z przeszłości, ot, młodzieńcza pisanina. Gdy jednak ma się świadomość, że z tych heroin i młodzieńców, z tych tajemnic i grozy, ze świata już wyróżniającego się wielką wyobraźnią, wkrótce zniknie nadmiar środków wyrazu i powstaną dzieła tworzące historię literatury, czyta się to już nieco inaczej. Dla poznania procesu dojrzewania talentu – warto!

 Charlotte Bronte, "Sekret". Przeł. Paulina Braiter. Wyd MG. Warszawa 2015.